Người xưa viết: “Vạn ban giai hạ phẩm, duy hữu độc thư cao”, nghĩa là, “Vạn thứ đều là thấp, chỉ có đọc sách là cao”, nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đọc sách.
Người xưa cũng coi trọng hành động, theo hướng “tri hành hợp nhất”, nghĩa là hiểu biết phải đi đôi với hành động, nhằm phê phán thứ hiểu biết suông, kiểu mọt sách.
Thế nhưng, Mạnh Tử lại nói “Tận tín thư bất như vô thư”, đại ý: “Đọc sách mà tin hết vào sách thì thà không đọc còn hơn”, với hàm ý phê phán lối đọc vẹt, “tầm chương, trích cú”, mà nhấn mạnh tinh thần đọc phê phán.
Vẫn là ý tứ này, Bác Hồ từng nói: “Đọc tài liệu phải đào sâu hiểu kỹ, không tin một cách mù quáng từng câu một trong sách, có vấn đề chưa thông suốt thì mạnh dạn đề ra và thảo luận cho vỡ lẽ. Đối với bất cứ vấn đề gì đều phải đặt câu hỏi vì sao, đều phải suy nghĩ kỹ càng xem có hợp với thực tế không, tuyệt đối không nên nhắm mắt tuân theo sách vở một cách xuôi chiều. Phải suy nghĩ chín chắn.”
Trương Triều thời nhà Thanh đã phân đọc sách thành 3 cảnh giới: “Thiếu niên đọc sách như nhòm trăng qua khe cửa, trung niên đọc sách như đứng giữa sân ngắm trăng, lão niên đọc sách như lên đài cao thưởng trăng, đều do kinh nghiệm lịch duyệt nông sâu khác nhau mà sở đắc cũng nông sâu khác nhau.”
Trương Triều cũng khuyên: “Kinh sách nên đọc vào mùa đông, vì tinh thần chuyên nhất. Sử sách nên đọc vào mùa hè, vì ngày dài. Chư tử nên đọc vào mùa thu, vì tư tưởng khác biệt. Sách các nhà khác thì nên đọc vào mùa xuân, vì khí trời thoải mái“.
Sách có nhiều loại. Vậy thế nào là một cuốn sách quý? Cuốn sách do người đắc đạo viết ra là sách quý. Cuốn sách trải qua thời gian sống từ vài chục năm trở lên là sách quý. Cuốn sách đọc nhiều lần mà vẫn thấy cần phải đọc lại là sách quý. Những áng văn lưu truyền thiên cổ thường được viết ra lúc hạnh phúc hoặc đau khổ tột cùng, nhưng thường là đau khổ tột cùng, bằng máu và nước mắt.
Để kết thúc, có một câu chuyện xưa như sau:
Vua Tề Hoàn Công đọc sách ở nhà trên. Có người thợ mộc đang đẽo bánh xe ở nhà dưới, nghe tiếng đọc, người ấy mới chạy lên hỏi vua rằng:
– Cả gan dám hỏi nhà vua học những câu gì thế?
– Những câu của Thánh nhân.
– Thánh nhân hiện nay còn sống không?
– Đã chết rồi.
– Thế thì những câu nhà vua học chỉ là những cặn bã của cổ nhân đấy thôi.
– À anh thợ mộc! Ta đang đọc sách sao dám được nghị luận? Hễ nói có nhẽ thì ta tha, không có nhẽ thì ta bắt tội.
– Người thợ mộc nói: Tôi đây cứ lấy việc tôi làm mà xem, khi đẽo cái bánh xe, để rộng, thì mộng cho vào dễ, nhưng không chặt; để hẹp, thì mộng cho vào khó, nhưng không ăn. Còn làm không rộng, không hẹp, vừa vặn đúng mực, thì thật tự tâm tôi liệu mà nẩy ra tay tôi làm như đã có cái phép nhất định, chớ miệng tôi không có thể nói ra được. Cái khéo ấy tôi không có thể dạy được cho con tôi, con tôi cũng không thể học được tôi. Bởi thế tôi năm nay đã bảy mươi tuổi mà vẫn giữ nghề đẽo bánh xe.
Người đời cổ đã chết thì cái hay, cái hồn của người cổ không thể truyền lại được, cũng đã chết cả rồi. Thế thì những câu nhà vua học thật chi là những cặn bã của cổ nhân mà thôi.
