“Đạm bạc minh chí, ninh tĩnh trí viễn” có nghĩa là đạm bạc thì chí hướng mới sáng tỏ, tĩnh lặng thì trí tuệ mới sâu xa.
“Đạm bạc” như bầu trời mùa thu. Khi trong tâm không có tạp niệm, vô dục vô cầu cá nhân thì sẽ khiến chí hướng càng trở nên sáng tỏ và kiên định. Trong trạng thái này, con người sẽ không bị danh lợi tầm thường trói buộc, không bị thế gian phồn hoa hư ảo cám dỗ, ăn mòn. Khí độ đạm bạc đó coi danh lợi được mất cá nhân chỉ như nước chảy mây trôi, như sương, như khói, còn chí hướng thì lại kiên cường như tùng, như bách, trong mưa tuyết gió sương vẫn đứng thẳng vươn mình.
“Ninh tĩnh” như mặt nước phẳng lặng. Mặt nước càng phẳng lặng, càng phản chiếu rõ vạn vật trên đời. Tâm càng tĩnh thì càng nhìn rõ được thế giới. Nếu tâm không tĩnh thì gặp một chút vướng mắc cũng giống như ngồi trên đống lửa, gặp một chút khó khăn cũng khiến người ta cảm thấy bi quan chán nản, tâm trí hỗn loạn, ruột gan rối bời. Chỉ có “tĩnh tâm” mới có thể trưởng thành! Khi đã đạt được trạng thái “tĩnh tâm” thì gặp chuyện lớn sẽ không bị nao núng, bình thản ung dung mà đón nhận. Tâm nếu như con sóng ngoài mặt hồ, hỗn loạn không lúc nào được yên thì rất khó làm nên việc gì.
Chỉ có tâm thái bình lặng, không bị tạp niệm mới có thể xác định và thực hiện được những mục tiêu cao xa.
Câu này là thành ngữ phổ biến ở Trung Quốc, xuất hiện đầu tiên vào những năm đầu nhà Tây Hán trong sách Hoài Nam tử – Chủ thuật huấn của Hoài Nam Vương Lưu An.
Câu này cũng được Gia Cát Khổng Minh trích dẫn trong “Giới tử thư” ( Thư răn dạy con) – bức thư Khổng Minh viết cho con trước khi mất, sau này trở thành kinh điển.
Nguyên văn như sau:
夫君子之行，静以修身，俭以养德。非淡泊无以明志，非宁静无以致远。夫学须静也，才须学也。非学无以广才，非志无以成学。韬慢则不能励精，险躁则不能冶性。年与时驰，意与日去，遂成枯落，多不接世。悲守穷庐，将复何及！
Dịch âm:
Phù quân tử chi hành, tĩnh dĩ tu thân, kiệm dĩ dưỡng đức.
Phi đạm bạc vô dĩ minh chí, phi ninh tĩnh vô dĩ trí viễn.
Phù học tu tĩnh dã, tài tu học dã. Phi học vô dĩ quảng tài, phi chí vô dĩ thành học.
Dâm mạn tắc bất năng lệ tinh, hiểm táo tắc bất năng dã tính. Niên dữ thời trì, ý dữ nhật khoái, toại thành khô lạc, đa bất tiếp thế. Bi thủ cùng lư, tương phục hà cập.
Dịch nghĩa:
Hành động của người quân tử là giữ tĩnh lặng để tu thân, cần kiệm để dung dưỡng đức độ.
Không đạm bạc thì không thể có chí sáng, không yên tĩnh thì không vươn được xa.
Học thì phải cần yên tĩnh, muốn có tài năng thì phải học; không học thì không biết rộng, không có chí thì việc học không thành.
Ham muốn hưởng lạc thì không có ý chí phấn đấu, nóng vội, hấp tấp thì không tu dưỡng được tiết tháo. Thời gian mang tuổi tác qua , ý chí cùng ngày tháng trôi đi, rồi cũng trở nên khô héo, không còn giúp gì được cho đời, rồi buồn tủi nơi lều nát, sao còn khôi phục lại kịp cái chí hướng được nữa !
