Bài thơ của Đặng Dung, con trai của Quốc công Đặng Tất, là nhân vật lịch sử vào thời nhà Hồ sụp đổ, giặc Minh mới đô hộ. Cầm đoàn toán quân xâm lược này là viên tướng khét tiếng tàn bạo Trương Phụ.
Cha ông, Đặng Tất, cùng Nguyễn Cảnh Chân, phò tá Giản Định Đế Trần Ngỗi mưu việc đánh đuổi quân xâm lược, phục hưng nhà Trần.
Nghĩa quân giành thắng lợi ban đầu khả quan. Tuy nhiên, sau trận Đại chiến Bồ Cô, do đem lòng ngờ vực, Trần Ngỗi đã giết Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân, sử gọi là Bồ Cô di hận.
Vì vậy, Đặng Dung đã bỏ Trần Ngỗi, tôn phò Trần Quý Khoáng, tức Trùng Quang Đế, giương cao một ngọn cờ chống Minh khác.
Tuy nhiên, vì đại cục, để có thể tập hợp được sức mạnh chung của các lực lượng khởi nghĩa, Đặng Dung sau đó đã chấp nhập hợp nhất lực lượng với Trần Ngỗi, tôn phò Trần Ngỗi làm Thái thượng hoàng để cùng chiến đấu chống giặc Minh.
Quân khởi nghĩa đánh thắng nhiều trận quan trọng. Đặc biệt, theo Đại Việt Sử ký toàn thư chép, trong một trận đánh, quân Đặng Dung thắng lớn. Đặng Dung đã tuốt gươm nhảy lên thuyền của Trương Phụ để tìm, định bắt sống Trương Phụ.
Tuy nhiên, do không biết mặt Trương Phụ nên Đặng Dung đã để Trương Phụ trốn thoát sang thuyền nhỏ và chạy mất.
Thời điểm đó, Trung Quốc đang trong thời kỳ cực thịnh. Còn nước Việt lại đang kiệt quệ sau giai đoạn nhà Trần lụi tàn, nhà Hồ mất lòng dân, chưa kịp xây dựng tiềm lực.
Minh Thành Tổ Chu Đệ của Trung Quốc khi đó là ông vua tham vọng và bành trướng. Quân Minh củng cố lại lực lượng, tăng cường viện binh. Cuộc chiến lâm vào thế bất lợi và đi đến chỗ thất bại. Đặng Dung bị bắt sống, giải về phương Bắc.
Trên đường đi ông đã trầm mình xuống sông tự tử để giữ trọn khí tiết.
Ông có bài thơ Cảm hoài như sau:
THUẬT HOÀI Thế sự du du nại lão hà, Vô cùng thiên địa nhập hàm ca. Thời lai đồ điếu thành công dị, Vận khứ anh hùng ẩm hận đa. Trí chúa hữu hoài phù địa trục, Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà. Quốc thù vị báo đầu tiên bạch, Kỷ độ Long Tuyền đới nguyệt ma. Dịch nghĩa CẢM HOÀI Việc đời còn dằng dặc mà mình đã già mất rồi, Đất trời mênh mông thu lại là một cuộc say hát mà thôi. Gặp thời, người đồ tể, câu cá thành công dễ, Lỡ vận, anh hùng cũng đành nuốt hận nhiều. Giúp chúa có lòng đỡ trục trái đất, Rửa binh không có đường thì kéo sông trời. Nợ nước chưa báo được đầu đã sớm bạc, Đã bao phen mài gươm Long Tuyền dưới ánh trăng.
Bài thơ hay.
Hai câu thơ đầu ám ảnh:
Con người sống trên đời có biết bao việc muốn làm mà thời gian đâu có đợi.
Trời đất tưởng mênh mông thật nhưng rút lại cũng chỉ là một cuộc say nghêu ngao hát.
Đời người tưởng dài thật, nhưng cũng chỉ như giọt sương mai.
Cổ nhân từng nói: Việc lớn trong thiên hạ không đựng tràn một hồ rượu, không đong đầy đôi mắt mỹ nhân, cũng là ý này.
Thử cố gắng dịch bài thơ một cách vụng về như sau:
CẢM HOÀI
Việc còn dằng dặc thoáng đã già
Trời đất mênh mang một câu ca
Gặp thời ai đó thành công dễ
Lỡ vận anh hùng nuốt hận cay
Vần xoay trục đất mong đổi thế
Múc nước sông trời rửa giáp mây
Nợ nước chưa xong đầu đã bạc
Núi sông mấy độ gươm mài ánh trăng
